راجع به برشت می دانیم و هیچ نمی دانیم!

به گزارش مجله گیتی رو، به گزارش خبرنگاران ، در بیست وسومین جشنواره بین المللی تئاتر دانشگاهی ایران، ازجمله کتاب های منتشرشده به همت معاوت فرهنگیِ وزارت فرهنگ وآموزش عالی، گفت وگو با برشت ویراسته ورنر هکت (Werner Hecht) محقق آلمانی، است که عصر دیروز با حضور مترجم کتاب، محمدرضا خاکی و مدیر نشر مات، حسین مخبری، در سالن مشاهیر ساختمان تئاترشهر رونمایی شد.

راجع به برشت می دانیم و هیچ نمی دانیم!

محمدرضا خاکی، استاد پرسابقه تئاتر در دانشگاه های تربیت مدرس و دانشگاه تهران، دانش آموخته تئاتر در دانشگاه تهران (کارشناسی)، دانشگاه پاریسِ 8 (کارشناسیِ ارشد) و دانشگاه سوربن (دکتری) است و تا به امروز ترجمه بیش از بیست عنوان کتاب و تألیف ده ها مقاله فارسی در حوزه ادبیات نمایشی را در کارنامه کتابی خود دارد. وی در نشست آنالیز این اثر با اشاره به سابقه سی ساله اش در تدریس تئاتر، نخست گفت: دانشگاه های ما از آنچه که روال تئاتر امروز جهان در حوزه نشر است، بسیار عقب هستند. اگرچه در سال های اخیر با تیراژ قابل توجهی از آثار ترجمه شده روبه رو هستیم، امّا من ـ بی که بخواهم وارد بحث کیفیت این آثار شوم ـ به عنوان یک خواننده مرتبط با تئاتر، بر این باورم که بخش زیادی از این ترجمه ها، کارِ تکنولوژی گوگل است. نمونه های خیلی زیادی در تأیید این موضوع می شناسم.

خاکی ادامه داد: در میان این خیل نمایشنامه های ترجمه شده، بسیاری مواقع به دیالوگی برمی خوریم که برایمان هیچ معنایی ندارد، حتی دقت نشده که دیالوگ متناسب با شخصیت گوینده اش ترجمه گردد. این در حالی است که اساساً یکی از ویژگی های هر نمایشنامه ای این است که دارای پرسوناژهایی با پس زمینه های اجتماعی، سطح سواد، لحن و گفتار متفاوت باشد. در میان این ترجمه ها به نمایشنامه هایی برمی خوریم که آدم های آن، همه مثل هم حرف می زنند؛ با لحن و دایرۀ واژگانی مشترک و هیچ یک از پرسوناژها تقریباً هیچ تشخّص یا ویژگی ای نسبت به پرسوناژهای دیگر ندارد. چنین اتفاقی (همسانی لحن ها)، تا جایی که من می دانم در کارِ یک نمایشنامه نویس شناخته شده، به ندرت رخ می نماید.

از خود می پرسم اصلاً این نمایشنامه چرا ترجمه شده است!؟

وی با یادآوری این نکته که بازیگری، کارگردانی، نویسندگی، ترجمه و... همگی حرفه هایی نیازمند آموزش، گذشت زمان و صرف زمان برای مطالعه و یادگیری هستند، گفت: این تعجیل و کم حوصلگیِ شایع شده در جامعه امروز ما نوعی آشفتگی را در تمامی سطوح اجتماعی مان، ازجمله ترجمه نمایشنامه، به همراه آورده است. من گاه در برابر برخی از این ترجمه ها از خود می پرسم اصلاً این نمایشنامه چرا ترجمه شده است؟ نمایشنامه ای که روایتِ مثلاً خصوصیات اجتماعیِ گروهی از سیاهان ناحیه ای از نیویورک است که همگی شان شبانه روز در حال نوازندگی در کافه های زیرزمینی هستند و روزگاری بس متفاوت با جامعۀ ما دارند... منظور اینکه چنین نمایشنامه ای اساساً هیچ گونه مصداق اجتماعی برای ما ندارد.

خاکی شرح داد: نمایشنامه ترجمه می گردد تا واقعیت خودش را در اجتماع موردنظر پیدا کند. نمایشنامه در صحنه واقعیت پیدا می نماید؛ یعنی یک امکان بالقوه است که فعلیتش، حیات یافتنش نیازمند اجراشدن روی صحنه است و البته نه یک حیات، که حیات ها و زندگی ها؛ چراکه کارگردانان و بازیگران مختلفی می توانند آن را به اجرا ببرند. درواقع آن چیزی که موجب می گردد تئاتر در همه جای جهان نوعی هنرِ فرهیختگان شناخته گردد، همین امکان تنوع و گونه گونی در اجراهای یک نمایشنامه است.

وی در ادامه گفتارش، تئاتر امروز ایران را تکه پاره و فاقد تشخص خواند و گفت: در تئاتر حال حاضر کشور، همه کارگردان هستند، همه بازیگرند، همه مترجمند و همه دراماتورژ و... متأسفم که باید بگویم هیچ کس در تئاتر امروز ما هیچ چیز نیست! شما در دهۀ پنجاهِ ایران می دانستید که چه کسانی کارگردان هستند، چه کسانی نمایشنامه نویس، بازیگر و ... ما در تئاترشهر هستیم و من نمی دانم تشخّص تئاترشهر به عنوان بالاترین فضای فراوری تئاتر در کشور ما چیست! چه نیرویی و چه ترتیبی را باید درنظر گرفت تا در همه جای جهان این سطح و تشخص دیده گردد؟ امکان ندارد که تئاترشهرِ مثلاً پاریس، لندن یا نیویورک و.. همین جور رها گردد و هرساله این همه متقاضی برای اجرا داشته باشد. در هیچ کجای جهان، هزار متقاضی برای تئاترشهر نیست؛ صدتا هم نیست؛ شاید سالی 20 تقاضا باشد.

آثار ساده ای را ترجمه ننموده ام که اجرای شان را به هر کسی بخواهم بسپرم

این تئاتریسین با اشاره به اینکه بنیاد تئاتر نوعی نظم است و تمامی پیشینه تئاتر در شرق و غرب، نوعی نظم دیده می گردد، پیشینه فرهنگی ایران را فاقد تئاتر به مفهوم شناخته شده جهانی و استاندارد آن دانست و گفت: نبود این پیشینه نشانگر هیچ گونه کاستیِ فرهنگی نیست. ما شکل های دیگری از نمایش را داشته ایم. اما باید بدانیم که ورود تئاتر همانند ورود دیگر عناصر مدرنیته به کشور بوده است. تئاتر حوزه ای قاعده مند است که لاجرم می باید در سازوکارش تقسیمات کاری به طور روشن وجود داشته باشد؛ اگرنه ما با یک بازارمکّاره ای روبرو خواهیم بود که حاصل سردرگمی است.

محمدرضا خاکی، مترجم تحسین شده و پرسابقه حوزه نمایشنامه در پاسخ به اینکه چرا برخی مدعی اند که دکترخاکی نمی گذارد ترجمه هایش اجرا شوند، گفت: باید بگویم که هرگز چنین نیست. هر مترجمی ـ همانند هر نمایشنامه نویس ـ دلش می خواهد که متنش اجرا گردد. اما در این آشفته بازار موجود ـ که در آن هر کسی که از خیابان انقلاب بگذرد و دانشگاه هنر را ببیند و هوس تئاتر کند، می تواند شش ماه بعد دانشجوی تئاتر گردد، بی که در تمام عمرش چیزی از تئاتر بداند ـ ترجمه هایم را که صادقانه بگویم کارهای ساده ای نیستند، نمی خواهم به دست کسانی که هیچ سابقه و کارنامۀ تعیین و موجهی در اجرا ندارند، بسپارم. در هیچ جای جهان، دانشجوی ترم دوم، در جشنواره، نمایش ندارد، این اتفاق فقط در کشور ما می افتد.

تئاتر امروز ما به میزان تمام اروپا کارگردان دارد

وی ادامه داد: ما به میزان تمام اروپا کارگردان داریم. در یک کشور اروپایی، حداکثر بیست تا سی کارگردان شناخته شده فعّالیت دارند. شهر پاریس سهدانشکده تئاتر دارد که هر کدام شان سالانه حداکثر بیست دانشجو می گیرند که از آن میان تعدادی هم خارجی هستند. اما ما همین جور کارگردان و نمایشنامه نویس و بازیگر فراوری می کنیم. بگذریم که میزان دشواری و سختگیری های رایج در حوزه تئاتر در سطح جهان چندان است که مثلاً در اروپا بسیاری بازیگران خوب و شناخته شده هستند که همواره کار ندارند... منتها آنجا سیستم های حمایت اجتماعی وجود دارد و این بیکاری معضل اقتصادی نمی آفریند.

وی با اشاره به ساده انگاشتن هنر تئاتر در ایران امروز، گلایه کرد که فقط در جامعۀ ماست که آثار کامو، سارتر، بکت، یونسکو، ژنه و... دراماتورژی می شوند. گویی همه دراماتورژ شده اند! خودِ من مترجم نخستین منبع نظریِ دراماتورژی به فارسی هستم و اصلاً نمی فهمم چرا یک دانشجوی ترم پایین می خواهد در نخستین تجربه هایش آثار مهم تاریخ نمایش را دراماتورژی کند.

مترجم کتاب گفت وگو با برشت درباره برشت چنین گفت: همه کسانی که درس تئاتر خوانده و می خوانند، می دانند که ما راجع به برشت می دانیم و هیچ نمی دانیم!. هرکسی ـ از جمله خودِ من، در زمان دانشجویی ام ـ فراخور خیالات و حدس ها و گمان هایش درباره برشت حرف زده است. برشت بدون تردید مهمترین نمایشنامه نویسِ نیمه دوم قرن بیستم است و در آن دوران هیچ کسی در حوزه چه تئوری، چه نمایشنامه و چه کارگردانی به پای او نمی رسد. هنرمندی که بخش زیادی از آثارش را در دوران مهاجرتش ـ ترکِ آلمان ـ نوشته است.

آنچه در تعزیه اتفاق می افتد هیچ ارتباطی به فاصله گذاری ندارد

وی درباره فاصله گذاری به عنوان مشهورترین تئوری برشت در تئاتر گفت: مهم ترین و چالش انگیزترین بحث برشت، فاصله گذاری یا distanciation است. فاصله گذاری یک تکنیک است؛ تکنیکی که باید آن را آموخت. گفته هایی نظیر این که برشت این ایده را از تعزیه گرفته و چه و چه، پایۀ علمی و واقعی ندارند. فراموش نکنیم که آنچه در تعزیه اتفاق می افتد هیچ ارتباطی با مفهوم و هدف فاصله گذاری ندارد. در تعزیه، به علت صندلی و حرمت اولیاء است که کسی به خود این اجازه را نمی دهد، جای ایشان قرار گیرد. درحالی که آنچه برشت از فاصله گذاری منظور دارد، امری است که در میزانسن اتفاق می افتد. در لباس، نور، رنگ، اکسسوار و صحنه. مثلاً اگر در اجرای آثاری از ایبسن یا میلر، عناصر صحنه را مطابق با واقعیت انتخاب می کنید و بر صحنه می نشانید، در تئوری فاصله گذاری این اتفاق نمی افتد. چراکه برشت در تئاترش اصلاً نمی خواهد همذات پنداری ایجاد گردد. او درواقع می خواهد با این تکنیک، فرصتی فراهم گردد که تماشاگر پیش از غرق شدن در احساس و هیجانِ همذات پنداری، از خود بپرسد که آن پرسوناژ چرا چنین کرد؟ یا چنان کرد؟ چرا کاری دیگر نکرد؟

خاکی درباره کتاب مذکور گفت: این کتاب می تواند بسیاری پرسش ها درباره تئوری ها و نمایشنامه های برشت را پاسخ دهد. کتاب شامل بیست گفت وگو است که پیش از جنگ جهانی (از 1922) در آلمان، در رادیو برلین اجرا شده اند. اتفاقاً برخی از این گفت وگوها با دانشجویان و در پاسخ به سؤالات دانشجویانی است که آثار برشت را خوانده اند... و می بینیم که برشت با چه تواضعی پای صحبت اینان می نشیند. ازجمله عناوین بیست گفت وگوی این کتاب فلاکت تئاتر، دراماتورژی نو، مصاحبه دربارۀ کلاسیک ها، دیالکتیک، کارِ تئاتری، دعوت به عقل، تئاتر با محتوای نو و مسائل مربوط به شکل آن و همذات پنداری است. همذات پنداری شاید مهم ترین بحث برای شناخت تئاترِاپیک برشت است. خود برشت گفته است که شاید بسیاری فکر نمایند که تئاتر من یک کارِ خشک و بی روح و شعاری است؛ درحالی که اصلاً چنین نیست و این تصوارت ساختۀ تفسیرهای غلط کسانی هستند که ازجمله دیالکتیک نمی فهمند.

ترجمه داوید و ادوارد برای پرویز پورحسینی بود

مترجم کتاب گفت وگو با برشت بعلاوه گفت که: این کتاب به همراه کتاب های دوسر و یک کلاه، همۀ پرندگان و داوید و ادوارد نمایشنامه هایی بودند که طی دو سالِ اخیر، در روزهای قرنطینگی ترجمه شان نموده ام. اما درباره داوید و ادوارد دوست دارم داستانی را هم بگویم؛ چه آنکه حدود بیست وچند روز دیگر سالروز درگذشت یکی از برترین هنرمندان تئاتر کشور و یکی از برترین دوستانم از زمان دانشجویی، پرویز پورحسینی است. در تماس هایی که با هم داشتیم یک بار به من گفت: من خیلی در سریال ها و تئاترها و فیلم ها بوده ام و دیگر نمی توانم نقش یک پسر جوان را بازی کنم... . این گفتۀ پرویز موجب شد این نمایشنامه را که توصیه ای بود از سوی استادم مرحوم دکتر طباطبایی ـ که در نظر داشتند آن را یا من یا مرحوم داوود رشیدی ترجمه کند ـ را دست بگیرم و از آن با پرویز صحبت کنم. ترجمه ها را قطعه قطعه در تلفن برایش می خواندم و متأسفانه شاید دو هفته مانده بود تا ترجمۀ نمایشنامه تمام گردد که خبردار شدم پرویز دچار کرونا شده و خیلی زود نیز از میان ما رفت. یادش را گرامی می دارم و آرزومندم نمایشنامه داوید و ادوارد را روزی به یاد پرویز پورحسینی، دوستانی روی صحنه ببرند.

خاکی در سرانجام از کتاب دیگرش که در صف انتشار است چنین یاد کرد: یک مجموعه داستان طنز به نام مروژک جیبی نوشه اسلاومیر مروژک که ترجمۀ آن را در روزهایی که حالِ روحی ام به علت از دست دادنِ عزیزانی ازجمله پرویز پورحسینی، خوب نبود دست گرفتم.

بعلاوه در سرانجام نشست حسین مخبری، مدیر نشر مات، اشاره نمود که این کتاب یکی از آثار منتشر شده در مجموعه ای به نام کنش معاصر است که در دو شاخه تئوری و نمایشنامه، سعی در انتشار کتاب هایی در حوزه ادبیات نمایشی، فراخور نیازها و نگاه های جامعه امروز ایران دارد.

منبع: ایبنا - خبرگزاری کتاب ایران
انتشار: 18 آذر 1400 بروزرسانی: 18 آذر 1400 گردآورنده: gitiro.ir شناسه مطلب: 1969

به "راجع به برشت می دانیم و هیچ نمی دانیم!" امتیاز دهید

1 کاربر به "راجع به برشت می دانیم و هیچ نمی دانیم!" امتیاز داده است | 1 از 5
امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "راجع به برشت می دانیم و هیچ نمی دانیم!"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید